Орталық Азиядағы температураның көтерілу қарқыны әлемдік орташа көрсеткіштен екі есе жоғары. Климаттың өзгеруі Қазақстан халқының денсаулығына жанама түрде теріс әсерін тигізіп отыр, деп хабарлайды infotabigat.kz САСF-ке сілтеме жасап.
Маусым айында елдегі қатты аптап ыстықтың салдарынан артериялық гипертония бойынша шұғыл медициналық көмек көрсетілген жағдайлар саны 2025 жылдың сәйкес кезеңімен салыстырғанда 26%-ға артты. Ал шілде айында еліміздің үш ірі қаласында ауа температурасының жаңа рекордтары тіркелді. Сонымен қатар, Қазақстанда халықтың денсаулығын аптап ыстықтан қорғауға арналған бірыңғай ұлттық Heat-Health Action Plan (Аптап ыстық кезіндегі денсаулықты қорғау жөніндегі іс-қимыл жоспары) әзірленбеген.
Дүниежүзілік метеорологиялық ұйымның (WMO) мәліметінше, 2025 жыл жаһандық деңгейде ең ыстық үш жылдың қатарына енді. Орташа жаһандық температура индустрияға дейінгі кезеңмен (1850–1900 жж.) салыстырғанда 1,44°C-қа жоғары болды.
«Қазгидромет» РМК деректеріне сәйкес, 2025 жыл Қазақстандағы аспаптық метеорологиялық бақылаулар тарихындағы ең жылы жыл болды. Орташа жылдық ауа температурасы 1961–1990 жылдардағы климаттық нормадан шамамен 2,9°C-қа жоғары болды.
2025 жылдың барлық маусымдары оң температуралық ауытқулармен сипатталды. 2024/2025 жылғы қыс мезгілінде Қазақстан бойынша орташа температура қалыпты деңгейден 2,70°C-қа жоғары болды. 2025 жылдың көктемі бақылаулар тарихындағы ең жылы көктемге айналды: орташа ауытқу +3,0°C болды, ал 68 метеостанцияда маусымдық температуралық рекордтар жаңарды. Жазда орташа температуралық ауытқу +1,06°C, ал күзде +1,38°C болды.
Сонымен қатар, Қазақстандағы бақылаулар тарихындағы ең жылы он жылдың тоғызы XXI ғасырға тиесілі. Бұл елдегі температураның тұрақты түрде жоғарылап келе жатқанын көрсетеді.
Еліміздің батыс және оңтүстік өңірлерінде ауа температурасы +30°C-тан асатын күндердің саны әр он жыл сайын орта есеппен 4–7 күнге артып келеді. Республиканың барлық дерлік аумағында жылы кезеңдегі аптап ыстық толқындарының саны көбейіп келеді. Оңтүстік және оңтүстік-батыс облыстарда мұндай толқындардың саны әр он жыл сайын шамамен 50%-ға өсуде. Ел бойынша аптап ыстықтың ең ұзақ толқынының ұзақтығы да ұлғаюда. Батыс және оңтүстік өңірлерде оның ұзақтығы әр он жыл сайын орта есеппен бір күннен астам уақытқа созылады. Жылынудың ең жоғары қарқыны жекелеген өңірлерде байқалады. Мысалы, Батыс Қазақстан облысында температураның өсу жылдамдығы әр он жыл сайын 0,59°C-қа жетеді, – дейді «Қазгидромет» РМК климаттанушылары.
«Қазгидромет» мәліметінше, биыл Қазақстанда жаңа температуралық рекордтар тіркелді.
14 шілдеде Астанада осы күнге тән жаңа рекорд орнатылып, ауа температурасы +38,6°C болды. Бұл 1992 жылғы алдыңғы рекордтан 3,3°C-қа жоғары.
Алматыда 16 шілдеде ауа температурасы +38,0°C-қа жетті. Бұған дейін осы күндегі ең жоғары көрсеткіш +36,1°C болып, 1976 жылы тіркелген еді. 17 шілдеде температура +39,2°C болды (бұрынғы рекорд – +37,4°C, 1945 жыл). 18 шілдеде ауа температурасы +40,0°C-қа жетіп, 1997 жылғы +39,7°C рекордын жаңартты.
Шымкентте 2026 жылғы 16 шілдеде осы күнге арналған жаңа рекорд тіркеліп, ауа температурасы +41,3°C болды. Бұған дейінгі ең жоғары көрсеткіш +41,1°C (2015 жыл) болатын. 17 шілдеде температура +43,1°C-қа жетті (алдыңғы рекорд – +40,7°C, 1997 жыл). 18 шілдеде +45,0°C, 19 шілдеде +45,2°C, ал 20 шілдеде +41,5°C тіркеліп, осы күндердегі бұрынғы рекордтардың барлығы жаңартылды.
Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрлігінің мәліметіне сәйкес, температуралық рекордтар тіркелмей тұрып-ақ, маусым айында артериялық гипертония бойынша шұғыл медициналық көмек көрсетілген жағдайлар саны 2025 жылдың сәйкес кезеңімен салыстырғанда 26%-ға артқан.
Шұғыл көмекке жүгіну барлық жас санаттарында – бір жастан бастап 70 жастан асқан адамдарға дейін – көбейген. Ең жоғары өсім 18–59 жас аралығындағы азаматтар арасында байқалып, қосымша 283 жағдай тіркелген.
Дегенмен, артериялық гипертония жағдайларының көбеюін ауа температурасының жоғарылауымен тек жанама түрде ғана байланыстыруға болады. Себебі қазіргі уақытта Қазақстанда Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының (ДДҰ) әдістемесіне сәйкес есептелетін «аптап ыстыққа байланысты өлім-жітім» көрсеткіші ұлттық деңгейде қалыптастырылмайды және жарияланбайды.
Сонымен бірге халықаралық бағалауларға (Дүниежүзілік банк, 2025) сәйкес, қазіргі жағдайда Астана мен Орталық Азияның басқа да ірі қалаларында аптап ыстыққа байланысты жыл сайынғы өлім-жітім 100 мың тұрғынға шаққанда шамамен 19–21 жағдайды құрайды. Егер бейімделу шаралары қабылданбаса, бұл көрсеткіш 2090 жылға қарай айтарлықтай өсуі мүмкін.
ДДҰ, БҰҰ Даму бағдарламасының (БҰҰДБ), Дүниежүзілік банктің және The Lancet Countdown баяндамалары климаттың өзгеруі мен адам денсаулығы арасында тікелей себеп-салдарлық байланыс бар екенін растайды. Қазіргі таңда аптап ыстықтан болатын өлімнің 37%-ы антропогендік климат өзгерісінің салдары екені белгілі. Соңғы жиырма жылда 65 жастан асқан адамдар арасындағы мұндай өлім-жітім 85%-ға артқан.
Дүниежүзілік банк есептері Қазақстан аумағының 75%-ы денсаулыққа әсер ететін климаттық тәуекелдерге ұшырайтынын көрсетеді. Ал The Lancet Countdown ұйымының 2025 жылғы есебіне сәйкес, 1990 жылдардан бері әлемдегі аптап ыстықтан болатын өлім-жітім 23%-ға өсіп, жыл сайын орта есеппен 546 мың адам қайтыс болады.
Қазіргі уақытта Қазақстанда ДДҰ ұсынымдарына толық сәйкес әзірленген халықтың денсаулығын аптап ыстықтан қорғауға арналған бірыңғай ұлттық Heat-Health Action Plan жоқ. Сонымен қатар мұндай тәсілдің жекелеген элементтері Денсаулық сақтау министрлігі, санитариялық-эпидемиологиялық қызмет, азаматтық қорғау жүйесі және жергілікті атқарушы органдар қызметі аясында іске асырылып келеді, – деп хабарлады ҚР Денсаулық сақтау министрлігі.
Дүниежүзілік банктің бағалауынша, қосымша бейімделу шаралары қабылданбаса, Орталық Азия қалаларындағы аптап ыстықпен байланысты өлім-жітім 2090 жылға қарай жыл сайын ондаған мың жағдайға дейін өсуі мүмкін.
Денсаулық сақтау министрлігі мен Ұлттық қоғамдық денсаулық сақтау орталығы бұл болжамның өзектілігін мойындайды және бейімделу жұмыстарын күшейтіп жатыр. Климатқа сезімтал денсаулық сақтау жүйесін және климатқа төзімді қалалық ортаны дамыту, мемлекеттік органдармен бірлесіп жұмыс жүргізу, медицина қызметкерлерін даярлау, климат мәселелерін ұлттық стратегияларға енгізу және климаттың өзгеруінің халық денсаулығына әсерін зерттеу жоспарланып отыр, – деп атап өтті министрлік.
Бұған дейін хабарланғандай, Орталық Азия климаттық қорының (CACF) ғылыми кеңесшісі, биология ғылымдарының докторы, Кембриджтің Орталық Азия жөніндегі форумының мүшесі Темур Юнусов Орталық Азия елдерінің үкіметтері климат өзгерісінің салдарына бейімделу бойынша кешенді шараларды шұғыл түрде әзірлеуі қажет деп санайды.
Бір нәрсе анық: жаһандық жылыну қарқыны бәсеңдемейтінін ескерсек, болашақта Орталық Азия тұрғындары жаңа климаттық жағдайда өмір сүруге мәжбүр болады. Олар тұрақты түрде қайталанатын аптап ыстық толқындары мен экстремалды ауа райы құбылыстарына бейімделуі тиіс. Сондықтан өңір елдерінің үкіметтері климаттың өзгеруінің халыққа және экономикаға тигізетін салдарын барынша азайту жолдарын қазірден бастап мұқият ойластыруы қажет. Бұған дайындықты дәл қазір бастау керек, уақыт жоғалтуға болмайды, – деді ол.