Арал теңізінің тартылуы – ХХ-ХХІ ғасырлардағы ең ірі экологиялық апаттардың бірі, бұл Амудария мен Сырдария өзендерінен су алу арқылы суармалы егіншіліктің салдарынан болды. Әлемдегі төртінші ірі көл болған Аралдың орнына Аралқұм шөлі пайда болды, онда жыл сайын желдер шамамен 100 миллион тонна улы тұз бен шаңды шығарады. Орталық Азия климаттық қорының (CACF) Жобалық офис мамандары 2026 жылғы Өңірлік экологиялық саммитке дейін Аралдың қирауы мен басқа да су айдындарының осыған ұқсас тағдырға ұшырауы мүмкін екендігін ашық дереккөздерден талдап шықты, деп хабарлайды infotabigat.kz.
ХХ ғасырдың басында Арал теңізі, тартылмай тұрып, әлемдегі төртінші үлкен көл болды (Каспий теңізінен, Солтүстік Америкадағы Жоғарғы көл мен Африкадағы Виктория көлінен кейін). 1960 жылы оның деңгейі 53 метрді құрап, көлемі – 1066 км³, ауданы – 66 000 км², тұздылығы – 10 г/л, жағалау сызығының ұзындығы 4430 км-ден асып тұрды. Солтүстік пен оңтүстікті бөліп тұрған су асты жотасы, оның тереңдігі 69 м дейін жеткен батыс бөлігі мен ең тереңдігі 28 м дейін жететін шығыс бөлігі болды. Олардың арасында Берг деген кең әрі терең бұғаз бен тар әрі таяз Аузы-Көкарал бұғазы болды. Су айдынында 1100-ге жуық аралдар бар болатын, олардың жалпы ауданы 2235 км², оның 1585 км²-і мерзімді түрде су астында қалатын. Ихтиофаунада 200 түрге жуық омыртқасыздар мен 32 балық түрі бар еді.
Аралдың су ресурстарының үштен екісі Амудариядан, қалғаны Сырдариядан келіп тұрған болатын.
Жойылу тарихы
Арал теңізінің деградациясы 1950 жылдардың соңында басталды. Сол кезде Кеңес Одағының жаңа экономикалық стратегиясы іске қосылды, оған жеңіл өнеркәсіп, оқ-дәрі және зымыран отыны үшін мақта қажет болды. Оған арналған идеалды аймақ – Орталық Азия болатын. Кеңес Одағына кірген Түрікменстан, Өзбекстан мен оңтүстік Қазақстан мақта өсіру аймағына айналды. Мақта плантацияларын суару үшін Амудария мен Сырдарияның суы пайдаланылды.
1960 жылдарға дейін суарылатын жерлердің суы жиналмалы-дренаждық жүйелер арқылы қайтарылып тұратын. 1960 жылдарда суарылатын жерлердің аумағы 4,7 миллион гектарға жетіп, оның 2,2 миллион гектарын мақта алқаптары алып жатты. Амудария мен Сырдария бассейндерінен су алудың қарқынды жүргізілуі Арал теңізі жүйесінің теңгерімін бұзып, теңіз тартылуға бастады. 1960-жылдардың соңына қарай су келуі 8 км³/жылға азайды, ал табиғи су тапшылығының әсерінен қосымша жүктеме қосылды. 1960-жылдардың соңында Аузы-Көкарал бұғазы құрғады.
1970 жылдардың соңында Сырдарияның ағысы Аралға жетпей қалды, 1980-жылдардың соңында Амудария да Аралға су жеткізуін тоқтатты. 1971-1985 жылдары су келу мен су жоғалту арасындағы өсіп келе жатқан дисбаланс теңіздің деңгейін жыл сайын 67 см-ге түсіріп, жалпы 20 метрге төмендеді. Бұл кезеңде тартылудың тоқтатылуына шақырулар болды және Аралды қалпына келтіру үшін Сібір өзендерін бұру мүмкіндігі қарастырылды.
1985–1986 жылдары Аралдың деңгейі 41 метрге дейін төмендеп, теңіз екі бөлікке бөлінді – Солтүстік Арал (Кіші Арал) және Оңтүстік Арал (Үлкен Арал). Осыдан кейін су деңгейі Оңтүстік Аралда жылына 50 см-ге дейін төмендеп, тұздылық арта түсті.
Кеңес Одағының ыдырауынан кейін Сырдария ағысының уақытша төмендеуі, су қайтадан Берг бұғазы арқылы келіп, Кіші Аралдан Үлкен Аралға ағуға мүмкіндік берді. 1992 жылдың мамырына қарай секундына 100 м³ су өтіп, бұл тенденция оның бұзылуына алып келді.
1992 жылы Арал қаласы маңында құмды бөгет салынды, ол Кіші Аралды одан әрі тартылудан қорғауды мақсат еткен болатын. Бірақ 1993 жылдың басында су деңгейінің көтерілуі бөгетті бұзып, 1997 жылы жаңа бөгет салынды, бірақ ол 1999 жылы Сырдария ағысының артуымен бұзылды. 2005 жылға қарай Дүниежүзілік банк қаржыландыруымен Кокарал бөгеті салынды, нәтижесінде Кіші Аралдағы су деңгейі 42 м-ге көтерілді. Су тұщыланды, жаңа балық фаунасы пайда болды, және өнеркәсіптік балық аулау қайта жанданды.
1990-жылдардың соңына қарай суармалы егістік жерлердің көлемі 7,4 млн га-ға дейін өсті. Жалпы көлемі 100 млн м³ болатын 80 су қоймасы жасалды, суару желілерінің жалпы ұзындығы 315,8 мың км болды. Бұл ретте суды пайдалану тиімділігі өте төмен еді: ирригациялық шаруашылық есепсіз жүргізілді, барлық учаскелерде орасан шығындар орын алды, нәтижесінде алқаптарға алынған судың 50%-ынан артығы жетпейтін.
1960–2016 жылдар аралығында Арал теңізінің жалпы ауданы (Үлкен және Кіші Аралды қосқанда) тоғыз есе азайды, жалпы көлемі 21 есе қысқарды. Қазір бұрынғы Арал теңізі бірнеше оқшауланған су айдындарынан тұрады.
Қазіргі бағалаулар бойынша, Аралдың тартылуына адамзаттың шаруашылық қызметі 70%-дан астам ықпал еткен, климаттық факторлардың үлесі 30%-дан төмен.
Апатты зардаптар
Жойылып кеткен теңіздің орнында шамамен 6 млн га аумақты алып жатқан жаңа тұзды-құмды Аралқұм шөлі қалыптасты, соның 3,2 млн га-сы Өзбекстан аумағында, шамамен 2,8 млн га-сы Қазақстан аумағында орналасқан.
Арал маңындағы климат континентті бола түсті: жаз бұрынғыдан 2–2,5 градусқа ыстық әрі құрғақ, қыс 1–2 градусқа суық болды. 100 км-ге дейінгі радиуста атмосфералық жауын-шашын мөлшері бірнеше есе азайды.
Арал теңізінің құрғаған табанындағы тұзды шөгінділерде мақта алқаптарын суару кезінде қолданылған және кейін өзендік немесе жерасты ағындарымен теңізге түскен пестицидтер, гербицидтер мен тыңайтқыштар көп мөлшерде шоғырланған.
Арал маңында жылына 30-50 күн байқалатын қатты жел кезінде ауқымды шаңды дауылдар қалыптасады: шаң шлейфінің ұзындығы 600 км-ге жетеді, ал бөлшектердің көтерілу биіктігі 4 км-ге дейін барады. Ғалымдар жыл сайын Арал маңында шаңды дауылдардың жиілігі мен қарқындылығы артып келе жатқанын атап өтеді. Жыл сайын Аралқұмнан желдер 100 млн тоннаға дейін тұз, құм және улы химикаттарды таратып, айналадағы жүздеген километр аумақта топырақ пен ауаны уландырады. Батыстан шығысқа бағытталған қуатты ағындық атмосфералық ағымдар Арал табанынан көтерілген шаң-тұз аэрозоль қоспаларын Тянь-Шань мен Памир мұздықтарының бетіне жеткізіп, климаттың жаһандық өзгеруінен онсыз да күшейген еру үдерісін одан әрі үдетеді.
Арал өңірінің улы тұздары Антарктида пингвиндерінің қанынан, Гренландия мұздықтарынан, сондай-ақ Норвегия ормандарынан, Беларусь егістіктерінен және т.б. жерлерден табылған.
Тұзды-шаңды аэрозольдер бөлшек фракциясына қарай ауада 1-3 күн (ірі дисперсті) немесе бірнеше айға дейін (ұсақ дисперсті) сақталуы мүмкін. Оларды жұту адамдар мен жануарлардың денсаулығына аса жағымсыз әсер етеді.
Арал маңы тұрғындары арасында көз және тыныс алу органдары аурулары, қаназдық, қант диабеті және қатерлі ісіктердің таралуы артып келеді. 1960-жылдардан бері жүректің ишемиялық ауруы 18 есе, пневмония 19 есе, созылмалы бронхит 30 есе көбейген. Ауыз су сапасының нашарлауы бүйрек-тас ауруларының өсуіне әкеледі: Қарақалпақстанның ауыл халқы арасында жағдайлар жиілігі 4,2 есе артқан. Арал маңында балалар өлімі мен сырқаттанушылықтың өте жоғары көрсеткіштері тіркеледі. Ғалымдардың бағалауынша, балалардағы тыныс алу жүйесі ауруларының кемінде 46,4%-ы шаңды дауылдар салдарынан ауадағы сульфаттармен ластанудан туындайды, ересектер үшін бұл көрсеткіш 38,9%.
ХХ ғасырдың ортасына дейін Арал теңізінде 32 балық түрі болған, соның 10-ы аулау көлемін арттыру үшін жасанды түрде әкелінген. Эндемик түрлерге арал қаязы (усаç), табан, сазан, жерех, торта, шортан, сом, көксерке кірген, олар аулаудың 85%-ына дейін құраған. Минералданудың өсуімен 1970 жылға қарай олардың бәрі жойылып кетті, бұл балық өнеркәсібіне зор зиян тигізді: салада 60 мыңнан астам адам еңбек еткен. 1980-жылдардың соңына қарай портты қалалар (Өзбекстандағы Мойнақ, Қазақстандағы Арал) судан ондаған километр қашықта қалып қойды, кәсіптің тоқтауы жергілікті халық арасында жаппай жұмыссыздық туғызды. 2004 жылдан бастап Үлкен Аралда балық мүлде қалмады.
Арал теңізінің су қоректену режимінің өзгеруі Амудария мен Сырдария өзендері бассейндерінің экожүйелеріне әсер еткен өзгерістер тізбегін іске қосты. Теңіз жағалау жолағынан 200 км-ге дейінгі аймақта климатқа қалыптастырушы әсер еткен. 1974 жылға қарай жалпы ауданы 7 мың га болатын 30 көл кеуіп қалды, қамыс қопалары 1961 жылғы 600 мың га-дан 100 мың га-ға дейін қысқарды. Бұрын қамыс өскен шалғынды-батпақты топырақтар тұздануға ұшырады. Жерасты сулары деңгейінің төмендеуінен тұғай ормандары қурады. 173 жануар түрінің 38-і ғана сақталды, олардың популяциялары аса осал күйде.
1980-жылдардан бастап Арал маңының бүкіл аумағында құрғаған табан учаскелерінен шаң арқылы тұздардың тасымалдануы салдарынан топырақтың тұздануы мен ластануы күшейіп, ауыл шаруашылығы алқаптарының өнімділігі төмендей бастады. 2017 жылға қарай Қарақалпақстанның Мойнақ ауданында жердің тұздану деңгейі 96%-ға жетті, республиканың басқа аудандарында 80%-дан асты, өнімділік көрсеткіштері екі есе төмендеді. Қазақстанда жыл сайын астық сапасы нашарлап келеді, 1990-жылдардан 2019 жылға дейін ауыл шаруашылығы дақылдары егістігінің ауданы 40%-ға қысқарды.
Жұмыссыздық пен өмір сүру жағдайының нашарлауы халықтың мәжбүрлі көші-қонына әкелді.
Аралдың қазіргі жағдайы
Қазақстан қабылдап жатқан шаралар мен Сырдариядан келетін ағынның арқасында Солтүстік Аралдың жағдайы тұрақтанып, оң динамика көрсетіп отыр. Су көлемі 23 млрд текше метрге жетті.
Тұздылықтың төмендеуі тұщы су балықтары популяцияларының қалпына келуіне алып келді. Бүгінде су айдынында 20-дан астам түр бар, соның ішінде шамамен 14-і кәсіптік түрлерге жатады. Жыл сайынғы аулау көлемі 8 мың тоннаға дейін жетеді.
Арал теңізінің құрғаған табанында сексеуіл отырғызу арқылы фитомелиорация жұмыстары жалғасуда. 2025 жылы жасыл екпелердің ауданы 1 млн гектарға жетті.
Оңтүстік Аралдың жағдайы әлі де аса ауыр, су көлемі жыл сайын азайып келеді.
Ғылыми қауымдастықтың пікірінше, Арал теңізін бұрынғы көлемінде қалпына келтіру мүмкін емес.
Арал қасіреті қай жерде қайталануы мүмкін?
Қазіргі кезде ерекше алаңдаушылық Каспий теңізінің жағдайына байланысты. Жер шарындағы ең ірі тұйық су айдыны, ежелгі Тетис мұхитының мұрасы саналатын, бірегей экожүйесі бар Каспий көз алдымызда тартылып барады. 20 жылға жетпейтін уақыт ішінде Каспий теңізінің ауданы 34 мың шаршы километрден астам қысқарды. Салыстыру үшін, бұл Африкадағы ең ірі көлдердің бірі – Танганьика көлінің (32 900 км2) немесе Бельгия аумағының (32 545 км2) ауданынан да үлкен және әлемдегі тағы 138 елдің аумағынан артық. Бұдан бөлек, Каспий суының сапасы «таза» деңгейден «орташа ластану» деңгейіне дейін өзгерді, кей кезеңдерде зиянды заттардың шекті рұқсат етілген концентрациясынан асуы тіркеледі. Толығырақ мына жерден оқыңыз.
Апаттық жағдай Чад көлінде де қалыптасып отыр. Африкадағы ең ірі су айдындарының бірінің ауданы 1960-жылдардан бері климаттың өзгеруі, құрғақшылық және суармалауға суды шамадан тыс пайдалану салдарынан 90%-дан астам қысқарды (шамамен ~25 000 км²-ден 2 000 км²-ден төмен деңгейге дейін). Су деңгейінің төмендеуі Камерун, Нигер, Нигерия, ОАР және Чадтағы 40 млн-нан астам адамның өміріне қауіп төндіріп, экологиялық әрі гуманитарлық апат қаупін күшейтуде.
2025 жылдың жазыңа қарай Ирандағы Үрмия көлі, бұрын Азиядағы ең ірі тұзды көл саналған, іс жүзінде толықтай құрғап, сортаң шөлге айналды. Бұл – антропогендік факторлардан туындаған ауқымды экологиялық апат: қарқынды ауыл шаруашылығы, бөгеттердің салынуы және жерасты суларын сарқып жіберген 1 млн-нан астам заңсыз құдық. Нәтижесінде бірегей экожүйенің орнында сортаң шөл қалыптасты. Құрғаған көл табанынан көтерілген тұзды жел таратып, жерлерді ауыл шаруашылығына жарамсыз етеді және шамамен 14 млн адамның денсаулығына қауіп төндіреді.
Бұған дейін хабарланғандай, 2026 жылғы 22–24 сәуір аралығында Астанада Өңірлік экологиялық саммит өтеді, онда Орталық Азия елдерінің проблемалары және оларды шешу жолдары талқыланады.