Орталық Азия климаттық қорының (CACF) сарапшылары Қазақстандағы метеобақылау деректерін зерттеп, соңғы үш жылда елімізде қатты жел мен жаңбыр жиілігі 1,5 есеге және қауіпті гидрологиялық құбылыстар саны 7 есеге ұлғайғанын анықтады. Жазда ауа температурасы жыл сайын рекордтар жасайды, деп хабарлайды infotabigat.kz.
Республиканың оңтүстік және батыс өңірлерінде ыстық күндердің саны мен жылу толқындарының ұзақтығы әрбір 10 жыл сайын 3-7 тәулікке өседі. Бұл үрдістер жаһандық жылынуға байланысты жыл сайын елдегі ауа райы халық өмірінің түрлі салаларына ұлғайып келе жатқан теріс әсерімен анағұрлым экстремалды болатынын көрсетеді.
2020-2022 және 2023-2025 жылдардағы апатты метеорологиялық құбылыстардың жиілігі бойынша деректерді талдай отырып, CACF сарапшылары жылдамдығы 30 м/с және одан жоғары қатты жел оқиғаларының саны 225-тен 339-ға дейін немесе 1,5 есеге өскенін анықтады. 2023 жылы қатты жел оқиғаларының саны 1990 жылдан бергі кезеңде ең көп, 2024 жылы – көлемі бойынша екінші болды.
Сонымен қатар, 2020-2022 жылдардағы қатты жаңбыр оқиғаларының саны 50-ден 2023-2025 жылдары 75-ке дейін, сондай-ақ қатты тұман оқиғаларының саны тиісінше 15-тен 18-ге дейін көбейді.
Сарапшылар қауіпті гидрологиялық құбылыстар (су тасқыны және судың төмен деңгейі, көшкін және сел және т.б.) санының едәуір ұлғаюына ерекше алаңдаушылық туғызады: 2023-2025 жылдары 2020-2022 жылдардағы 24 жағдайға қарағанда 179 жағдай тіркелген. 2025 жылы олардың саны 106 оқиғаны құрады, бұл 1990 жылдан бергі кезеңдегі ең үлкен мән болып саналады.
Оның үстіне, Қазақстанда республика аумағына тән емес төтенше ауа райы құбылыстары бола бастады. Ағымдағы жылғы 21 шілдеде Павлодар облысы Успен ауданы бойынша болған торнадо салдарынан тұрғын үйлер, шаруашылық құрылыстар мен электр беру желілері зақымданып, нәтижесінде бірнеше ауыл электрсіз қалды. Айта кету керек, биыл дауыл аймақтың инфрақұрылымына бірнеше рет нұқсан келтіріп, 6 адам зардап шекті.
Торнадо – дамыған түйдек-жаңбырлы бұлт астында пайда болатын және жер немесе теңіз бетіне қарай алпауыт қара бұлт бағаны немесе воронка түрінде тарайтын күшті құйын. Торнадо суды, құмды, шаңды үлкен биіктікке дейін тартады және көтереді, ал жиі өте ауыр заттардың қиратушы күші зор. Әдетте ол жаңбырмен, кейде бұршақпен бір мезгілде байқалады. Павлодар облысы үшін торнадо тән климаттық құбылыс болып табылмайды және өте сирек байқалады. Ол жазғы кезеңде найзағай әрекеті және желдің жылдамдығы 30 м/с және одан жоғары болған кезде пайда болуы мүмкін. Қазіргі заманғы ғылыми зерттеулер климаттың жылынуы торнадо санының ұлғаюына алып келеді деген бір мәнді қорытынды жасауға мүмкіндік бермейді. Сонымен қатар, ауа температурасының көтерілуі және атмосфераның ылғал құрамының көбеюі нөсер, найзағай, ірі бұршақ және жекелеген жағдайларда торнадо болатын күшті конвекцияның дамуы үшін неғұрлым қолайлы жағдайлардың қалыптасуына ықпал етуі мүмкін, – деп түсіндірді «Қазгидромет» РМК-да.
Бұл ретте 2023-2025 жылдары Қазақстанда қатты бұрқасын мен қатты қар оқиғаларының саны азайды, ал бұршақ пен шаңды дауыл оқиғаларының саны өткен үш жылдық кезеңнің деңгейіне жақын қалды.
«Қазгидромет» РМК мәліметінше, елімізде жаһандық жылыну қарқынымен жылы кезеңдердің ұзақтығы 1,8 тәулікке/10 жылға артады, 2,8 тәулік/10 жылға аяз болатын күндер саны қысқарады және ауа температурасы минус 20 °С-тан 2,2 тәулік/10 жылға төмендейді.
Сонымен қатар, Қазақстан аумағы бойынша ауа температурасы 30 °С және одан жоғары күндер саны 2,5 тәулік/10 жылға артады. Ыстық күндер санының неғұрлым жылдам өсуі (3-тен 4,4 тәулік/10 жылға дейін) батыс және оңтүстікте – Батыс Қазақстан, Атырау, Қызылорда, Ақтөбе, Маңғыстау, Жамбыл, Алматы, Түркістан облыстарында және Жетісу облысында байқалады, трендтің ең көп мәні (6,7-7,2 тәулік/10 жыл)) – Ақтау, Арал теңізі және Пешная метеостанцияларында.
Ел бойынша ауа температурасы 20 °С жоғары тропикалық түндер саны 0,6 тәулік/10 жылға ұлғаяды. Ең көп өсу Маңғыстау (5 тәулік/10 жыл), Қызылорда (3,2 тәулік/10 жыл), Түркістан (3 тәулік/10 жыл) және Атырау (2,7 тәулік/10 жыл) облыстарында байқалады, ең жоғары мәндері (7,3-7,9 тәулік/10 жыл) – Ақтау, Шардара және Форт-Шеви метеостанцияларында байқалады Ченко.
Республика бойынша жылу толқындарындағы күндердің жиынтық саны 2,3 тәулікке/10 жылға ұлғаяды. Көбею жылдамдығы Атырау (4,4 тәулік/10 жыл), Маңғыстау (4,1 тәулік/10 жыл), Қызылорда (3,7 тәулік/10 жыл), Жамбыл (3,3 тәулік/10 жыл), Түркістан және Батыс Қазақстан (3,1 және 3 тәулік/10 жыл) облыстарында байқалады, ең жоғарғы мәндер – метеостанцияларда Ақтау (7,3 тәулік/10 жыл), Қазығұрт (6,4 тәулік/10 жыл) және Қызылорда (6,2 тәулік/10 жыл).
2026 жылдың жазы Қазақстанда және әлемнің басқа өңірлерінде бақылаулардың бүкіл тарихында ең жылы болғанын, сондай-ақ халықаралық сарапшылардың болжамдарын ескере отырып, аномальды температура мен төтенше ауа райы құбылыстарының жиілігі жыл сайын артады деп сеніммен айтуға болады. Бұл өз кезегінде адамдар өмірінің түрлі салаларына теріс әсер етеді, сондай-ақ биологиялық әртүрлілікке орны толмас нұқсан келтіруі мүмкін.
Климаттың өзгеруі адамдар сезінгеннен әлдеқайда жылдам жүреді. Ал Орталық Азияда теңіздердің жоқтығынан бұл өзгерістер одан да жылдам жүреді. Жаһандық жылыну қарқыны төмендемейтінін ескерсек, болашақта Орталық Азияның тұрғындары жаңа климаттық шынайылықта өмір сүруге – жылудың тұрақты толқындарын көтеруге және ауа райының төтенше құбылыстарын бастан кешуге тура келеді. Осыған байланысты өңір елдерінің үкіметтері халық пен экономика үшін климаттың өзгеруі салдарын қалай азайту керектігін ойластыруы керек. Бұған мұқият және қазірдің өзінде дайындалу керек, бізде кешеуілдетуге уақыт жоқ, – деп есептейді CACF ғылыми консультанты, биология ғылымдарының докторы, Орталық Азия бойынша Кембридж форумының мүшесі Темур Юнусов.